Dywed pobl ifanc fod aflonyddu rhwng cyfoedion yn digwydd ar-lein a’r tu allan i’r ysgol yn bennaf, ond maent eisiau i athrawon a staff ysgol ddeall pa mor gyffredin ydyw. Mewn adroddiad a gyhoeddwyd heddiw gan Estyn, dywedodd disgyblion eu bod nhw eisiau i athrawon gymryd camau rhagweithiol ac ataliol i ddelio ag ef. 

Mewn grwpiau ffocws gyda 1,300 o ddisgyblion rhwng 12 ac 18 oed, dywedodd tua hanner ohonynt fod ganddynt brofiad personol o ryw fath o aflonyddu rhywiol rhwng cyfoedion. Dywed dwywaith cymaint o ferched na bechgyn iddynt fod yn destun naill ai aflonyddu wyneb yn wyneb neu ar-lein, yn cynnwys cael eu beirniadu am eu hymddangosiad neu fod rhywun yn gofyn iddynt rannu ffotograffau noeth.

Yn gyffredinol, mae ysgolion yn delio’n dda â digwyddiadau difrifol, ond gan nad yw disgyblion yn aml yn teimlo eu bod yn gallu rhoi gwybod am ddigwyddiadau, mae hyn yn cyfyngu ar eu dealltwriaeth o raddau’r broblem.

Mae aflonyddu rhywiol yn broblem gymdeithasol, ac mae ysgolion yn aml yn delio â materion sy’n deillio o’r tu allan i’r ysgol. Canfu Estyn fod angen i ysgolion uwchradd yng Nghymru ymgysylltu’n fwy effeithiol â disgyblion i gydnabod a bod yn rhagweithiol yn atal aflonyddu rhywiol rhag digwydd rhwng disgyblion. 

Dywed Claire Morgan, y Prif Arolygydd,

Fe wnaeth pob un disgybl a rannodd ei brofiadau â’n harolygwyr gymryd cam enfawr ymlaen i roi sylw i’r problemau hyn. Hoffwn ddiolch iddyn nhw am fod mor agored a dewr wrth gael sgyrsiau anodd. Rwy’n eithriadol o bryderus am ein canfyddiadau, ac yn gwybod y bydd athrawon, rhieni a disgyblion yn poeni hefyd. 

Mae llawer i’w wneud – mwy o hyfforddiant i staff, mabwysiadu ymagwedd ataliol ar draws pob ysgol, a mynd i’r afael â phroblemau ar lefel genedlaethol. Bydd yr adroddiad yn bwysig iawn i ysgolion wrth iddyn nhw baratoi ar gyfer agweddau Iechyd a Lles y Cwricwlwm i Gymru, ac yn benodol, addysg cydberthynas a rhywioldeb.

Clywodd arolygwyr fod disgyblion yn gwerthfawrogi cael gwersi addysg bersonol a chymdeithasol (ABCh) wedi’u cyflwyno’n dda, ond nid ydynt yn cael digon o gyfleoedd i drafod rhywioldeb a pherthnasoedd iach. 

Canfu’r adroddiad hefyd fod yr ysgolion mwyaf effeithiol yn hyrwyddo ethos cryf o barch ac yn dathlu amrywiaeth ar draws pob maes. Mae arweinwyr yn yr ysgolion hyn yn creu ymagwedd ysgol gyfan yn rhagweithiol i atal ymddygiad negyddol a niweidiol rhwng cyfoedion, a’i gwneud yn haws i bobl ifanc roi gwybod am brofiadau negyddol. 

Yn yr adroddiad, ceir cipluniau dienw o arfer dda y gall ysgolion eu defnyddio i fyfyrio ar eu hymagweddau eu hunain. Hefyd, mae Estyn wedi cyhoeddi adnoddau i gefnogi ysgolion i gynllunio eu darpariaeth ar gyfer agwedd Iechyd a Lles y Cwricwlwm i Gymru.

Mae Claire Morgan yn parhau,

Rwy’n gwerthfawrogi’r ymateb cadarnhaol gan benaethiaid a staff ysgol i’r adolygiad pwysig hwn. Ymgysyllton nhw’n dda â ni yn ystod cyfnod heriol. Rwy’n optimistaidd y bydd adroddiad heddiw yn drobwynt ac yn helpu ysgolion i roi cymorth gwell i bobl ifanc i gael perthnasoedd iach â chyfoedion, yn rhydd o aflonyddu rhywiol.
 

Yn ôl adroddiad a gyhoeddwyd heddiw gan Estyn, mae angen i ysgolion cynradd, uwchradd ac unedau cyfeirio disgyblion gynnig mwy o gyfleoedd i ddisgyblion ddysgu am hanes a diwylliant lleol, Cymru a Phobl Ddu, Asiaidd a Lleiafrifoedd Ethnig, gan gynnwys sut mae cymunedau gwahanol wedi cyfrannu at Gymru a’r byd. 

Er bod enghreifftiau o arfer dda yn cael eu rhannu yn yr adroddiad, mae’r dystiolaeth a gasglwyd o sampl o ysgolion yn dangos nad oes gan fwyafrif o ddisgyblion lawer o wybodaeth am y digwyddiadau hanesyddol sydd wedi ffurfio eu hardal leol. Nid ydynt yn creu cysylltiadau rhwng unigolion a digwyddiadau yn hanes Cymru â hanes byd-eang, ac mae angen mwy o gefnogaeth a dysgu proffesiynol ar athrawon. 

Canfu arolygwyr fod ysgolion mewn ardaloedd amlethnig yn rhoi blaenoriaeth i addysgu am hanes unigolion a chymunedau Du, Asiaidd a Lleiafrifoedd Ethnig yn fwy nag ysgolion mewn ardaloedd eraill. Lle caiff yr agwedd hon ei chynllunio’n dda, mae addysgu’n canolbwyntio ar ddatblygu dealltwriaeth disgyblion o hanes lleol, hanes Cymru a hanes rhyngwladol o safbwyntiau amryfal. Fodd bynnag, yn y rhan fwyaf o ysgolion, mae gan ddisgyblion wybodaeth a dealltwriaeth gyfyngedig o’r pynciau hyn.

Dywed y Prif Arolygydd, Claire Morgan, ‘Adnewyddodd y mudiad Mae Bywydau Du o Bwys y ffocws ar addysg wrth-hiliaeth ac addysgu am hanes a diwylliant Pobl Ddu, Asiaidd a Lleiafrifoedd Ethnig. Mae ein hadolygiad yn edrych ar sut mae amrywiaeth yn cael ei haddysgu mewn ysgolion yng Nghymru. Er bod arweinwyr ysgolion yn cydnabod y cyfleoedd a ddaw yn sgil y Cwricwlwm i Gymru, mae’n amlwg bod angen gwneud mwy i sicrhau bod addysgu a dysgu’n cynrychioli holl gymunedau Cymru a’u cysylltiadau rhyngwladol. 

Rydym yn argymell bod Llywodraeth Cymru ac awdurdodau lleol yn rhoi mwy o gefnogaeth i helpu ysgolion i ddatblygu hyfforddiant ac adnoddau i greu cwricwlwm sy’n adlewyrchu diwylliant, amgylchedd a hanes Cymru.

Mae astudiaethau achos yn yr adroddiad yn amlygu, pan gânt y cyfle i wneud hynny, bod disgyblion yn mwynhau dysgu am hanes, hunaniaeth a diwylliant lleol a Chymru, a chyfraniad unigolion o leiafrifoedd ethnig i hanes. 

Yn Ysgol Gynradd Pilgwenlli, Casnewydd, mae prosiectau yn yr ardal leol yn helpu disgyblion i gydnabod y gymdeithas amrywiol maent yn byw ynddi, a deall y gall hunaniaethau Pobl Ddu, Asiaidd a Lleiafrifoedd Ethnig, a hunaniaethau Cymreig, ymblethu â’i gilydd.

Mae arweinwyr yn Ysgol Stanwell, Bro Morgannwg, yn ystyried pa mor dda mae’r ysgol yn cynrychioli ac yn cynnwys profiadau unigolion a chymunedau Du, Asiaidd a Lleiafrifoedd Ethnig ar draws y cwricwlwm. Mae hyn yn codi ymwybyddiaeth athrawon o bwysigrwydd cynrychiolaeth a chynhwysiant wrth iddynt gynllunio’r cwricwlwm. Mae adrannau’n datblygu cyfleoedd i ddisgyblion astudio pynciau fel rhagfarn ac ymfudo, a chyfraniad cymunedau lleiafrifoedd ethnig i hanes.

Mae’r adroddiad yn argymell y byddai athrawon yn elwa ar mwy o gyfleoedd dysgu proffesiynol yn ymwneud ag addysgu am amrywiaeth, gwrth-hiliaeth, a hanes a diwylliant lleiafrifoedd ethnig yng Nghymru. Dylid rhoi mwy o flaenoriaeth i ddatblygu hyfforddiant ac adnoddau yn ymwneud â’r pynciau hyn.
 

Wrth i Meilyr Rowlands baratoi i adael Estyn ar ôl dros 6 blynedd fel Prif Arolygydd, a 22 o flynyddoedd yn yr arolygiaeth, hoffai gyfleu ei ddiolch.

 
Mae wedi bod yn anrhydedd aruthrol i arwain Estyn dros y chwe blynedd diwethaf, ac mae hefyd wedi bod yn fraint cael cydweithio â’r proffesiwn addysgu, llywodraeth leol a chenedlaethol, a gyda phartneriaid eraill yn ystod y cyfnod hwn. Hoffwn ddiolch yn arbennig i’r holl ymarferwyr am eu gwaith a’u gwydnwch rhyfeddol yn ystod y pandemig diweddar. Dymunaf bob llwyddiant i’m holynydd a’m cydweithwyr yn Estyn i’r dyfodol.

Ymwelodd arolygwyr â chymysgedd o ysgolion uwchradd, ysgolion pob oed ac ysgolion arbennig – o’r rhai sy’n gweithio gyda grwpiau datblygu’r cwricwlwm cenedlaethol i rai eraill sydd â llai o ymgysylltiad. Yn naturiol, mae ysgolion a arweiniodd y broses ddiwygio yn fwy hyderus o ran arloesi a rheoli newid. Mae’r adroddiad heddiw yn amlygu arfer sy’n dod i’r amlwg i helpu i gynorthwyo ysgolion yng Nghymru i baratoi ar gyfer y cwricwlwm newydd.

Dywed y Prif Arolygydd, Meilyr Rowlands,

Yn ystod y cyfnod heriol hwn, mae rhai ysgolion wedi achub ar y cyfle i addasu eu cwricwlwm. Mae’r hyblygrwydd sy’n cael ei annog gan y Cwricwlwm i Gymru wedi helpu’r ysgolion yn wrth iddynt ymateb i’r pandemig.

Mae ennill calonnau a meddyliau’r holl staff yn gam allweddol i ysgolion ar eu taith â’r cwricwlwm. Mae arweinwyr ysgolion sy’n ymddiried yn eu staff ac yn annog creadigedd i wella dylunio’r cwricwlwm, cynllunio a deilliannau yn dweud y bu hyn yn ‘newid byd.

Bwriad adroddiad heddiw a’i astudiaethau achos yw cynorthwyo ysgolion sydd ar bob cam o ddylunio’r cwricwlwm, ar adeg pan allant fod yn teimlo’n bryderus o ran gwneud cynnydd.

Mae’r adroddiad yn cynnwys Ysgol Gatholig yr Esgob Vaughan, Abertawe, lle mae arweinwyr wedi cydweithio’n effeithiol â’u holl staff i ddatblygu gweledigaeth gyffredin – sy’n gam hanfodol i bob ysgol yng Nghymru wrth wireddu’r cwricwlwm.

Mae sicrhau addysgu a dysgu cryf yn elfen bwysig arall ar gyfer diwygio’r cwricwlwm yn llwyddiannus. Cynhwysodd Ysgol Ddydd Arbennig Crownbridge yn Nhorfaen yr holl staff mewn adolygu’r hyn a oedd o’r pwys mwyaf i ddisgyblion. Datgelodd y broses hon elfennau o’r cwricwlwm ‘nad ydynt yn agored i’w trafod’, a ffurfiodd ymagwedd yr ysgol tuag at y cwricwlwm ac addysgeg.