Nid yw’r safonau arweinyddiaeth cenedlaethol, y bwriedir iddynt feithrin medrau arweinyddiaeth, yn cael eu defnyddio’n ddigon effeithiol o ran sut caiff perfformiad penaethiaid ei reoli neu gofnodi, yn ôl adroddiad a gyhoeddir heddiw gan Estyn.  Er bod penaethiaid yn cadw cofnodion priodol o’u cyflawniadau yn ystod y flwyddyn, darganfu arolygwyr a ymwelodd â sampl o ysgolion mai dim ond ychydig sy’n defnyddio’r safonau arweinyddiaeth i arfarnu pa mor dda y cyflawnwyd eu hamcanion.

Rhaid i benaethiaid ddangos eu bod yn bodloni safonau arweinyddiaeth Llywodraeth Cymru, a gyhoeddwyd yn 2011.  Bwriedir i’r safonau wella arweinyddiaeth ac maent yn cynnwys chwe thema y dylai gweithwyr proffesiynol eu defnyddio i amlygu meysydd ar gyfer gwella’u medrau.  Mae’r safonau’n llunio rhan o’r broses flynyddol o reoli perfformiad pennaeth, sy’n cael ei chyflawni gan banel o lywodraethwyr a staff yr awdurdod lleol.

Meddai Meilyr Rowlands, Prif Arolygydd,

Mae meithrin a datblygu arweinwyr presennol ysgolion ac arweinwyr y dyfodol yn holl bwysig er mwyn i ni wella addysg Cymru.  Mae’r safonau arweinyddiaeth yn cynnig fframwaith ar gyfer datblygu medrau, ynghyd â bod yn sylfaen ar gyfer rheoli perfformiad arweinwyr ysgol yn effeithiol.  Fodd bynnag, nid yw’r safonau’n cyfleu disgwyliadau digon uchel ar gyfer arweinwyr nac yn amlinellu’n ddigon clir sut y dylai arweinwyr ymddwyn.

 

Mae angen i Lywodraeth Cymru fireinio ffocws y safonau arweinyddiaeth ac mae angen i benaethiaid fyfyrio’n ddyfnach yn ystod eu hadolygiadau o berfformiad ar sut maent yn cymhwyso’r safonau.  Bydd y gwelliannau hyn hefyd yn helpu llywodraethwyr i ddwyn penaethiaid i gyfrif yn fwy effeithiol.”

Bwriedir i benaethiaid ddefnyddio’r safonau arweinyddiaeth er mwyn helpu i nodi a datblygu medrau arweinyddiaeth sy’n berthnasol i’r cam datblygu yn eu gyrfa ac i’w rolau a’u cyfrifoldebau.  Fodd bynnag, dim ond ychydig benaethiaid sy’n defnyddio’r safonau arweinyddiaeth i’w herio’u hunain mewn modd cadarn fel hyn. 

Ym mron pob un o’r ysgolion a gafodd ymweliad, mae penaethiaid yn nodi eu hanghenion datblygu proffesiynol eu hunain yn gywir, ar y cyfan.  Fodd bynnag, dywed y rhan fwyaf o benaethiaid bod dod o hyd i gyfleoedd datblygu proffesiynol addas i fynd i’r afael â’r anghenion hyn yn heriol ac yn cymryd amser. Yn fwyaf aml, maent yn gweithio mewn rhwydweithiau lleol o benaethiaid i rannu arfer effeithiol.  Roedd penaethiaid sy’n arolygwyr cymheiriaid o’r farn bod yr hyfforddiant yn eu helpu i ddatblygu medrau dadansoddi ac arfarnu.

Mae’r adroddiad yn cynnwys nifer o argymhellion ar gyfer penaethiaid ac mae’n eu hannog i fyfyrio’n ysgrifenedig pa mor dda y maent wedi bodloni’r safonau arweinyddiaeth, ynghyd â’u hamcanion o ran rheoli perfformiad.  Dylai awdurdodau lleol a chonsortia rhanbarthol hefyd herio penaethiaid a chyrff llywodraethol i sicrhau bod cyfleoedd i’r holl staff ddatblygu eu medrau arweinyddiaeth. 

Nodiadau i Olygyddion:

Ynglyn â’r adroddiad

• Comisiynwyd adroddiad Estyn ‘Defnydd statudol o safonau arweinyddiaeth wrth reoli perfformiad penaethiaid’ gan Lywodraeth Cymru ac mae ar gael yn llawn ar http://www.estyn.llyw.cymru/adroddiadau-thematig  

• Roedd sylfaen dystiolaeth yr adroddiad yn cynnwys ymweliadau â sampl ar hap o 20 ysgol gynradd, uwchradd ac arbennig cyfrwng Cymraeg a chyfrwng Saesneg

Canfu adroddiad Estyn, ‘Gwasanaethau cymorth i ddysgwyr mewn colegau addysg bellach ar gyfer dysgwyr 16-19 oed’, fod y rhan fwyaf o golegau’n rhoi arweiniad da i ddysgwyr a’u bod yn darparu ystod o gymorth effeithiol i helpu dysgwyr i fanteisio ar y cyfleoedd y mae eu haddysg a’r hyfforddiant yn eu rhoi iddynt. 

Dywed Meilyr Rowlands, y Prif Arolygydd: 

“Mae rhoi cymorth llawn i ddysgwyr wrth iddyn nhw wneud penderfyniadau ar adegau allweddol yn eu bywyd yn hynod bwysig.  Dylai colegau ddarparu’r cyngor a’r arweiniad i gynnal diddordeb dysgwyr yn eu hastudiaethau a’u helpu i benderfynu ar y camau nesaf yn eu gyrfa wrth iddyn nhw orffen addysg amser llawn.”

Mae colegau’n rhoi cymorth i ddysgwyr trwy eu cyfnod mewn addysg mewn nifer o ffyrdd.  Er enghraifft, mae’r rhan fwyaf ohonynt yn monitro presenoldeb i nodi dysgwyr sydd mewn perygl o roi’r gorau i’w haddysg ac yn darparu cymorth i helpu i leihau nifer yr absenoldebau.  Mae gan y rhan fwyaf o golegau staff sy’n defnyddio eu gwybodaeth dechnegol a galwedigaethol i helpu dysgwyr i wneud penderfyniadau am eu dilyniant y tu hwnt i addysg bellach a darparu arweiniad priodol.  Cyflwynir sesiynau tiwtorial strwythuredig i helpu i ddatblygu medrau cynllunio gyrfa.  Mae’r rhan fwyaf o golegau’n defnyddio’r sesiynau tiwtorial hyn hefyd i helpu dysgwyr i drefnu profiad gwaith ac ennill medrau ychwanegol a amlinellir yn Gyrfaoedd a’r byd gwaith: fframwaith i bobl ifanc 11 i 19 oed yng Nghymru (2008).

Mae gweithio mewn partneriaeth yn ffordd bwysig o gynorthwyo dysgwyr.  Er enghraifft, mae Coleg y Cymoedd yn gweithio’n agos â Choleg Dewi Sant ac Ysgol Gatholig Rufeinig y Cardinal Newman.  Mae hyn yn galluogi disgyblion Blwyddyn 12 o Ysgol y Cardinal Newman sy’n mynychu Coleg y Cymoedd i gynnal cysylltiadau ag addysg yn seiliedig ar ffydd tra byddant yn manteisio ar gyfleoedd dysgu yn y coleg.

Mae’r adroddiad yn cynnwys argymhellion ar gyfer colegau addysg bellach, awdurdodau lleol a Llywodraeth Cymru.  Dylai colegau ddatblygu ffordd gyffredin o fesur cyflawniadau dysgwyr yn erbyn y fframwaith Gyrfaoedd a’r byd gwaith  (2008).  Dylai awdurdodau lleol sicrhau bod pob dysgwr yn ymwybodol o’r dewisiadau cymorth sydd ar gael iddynt a bod colegau’n cael gwybodaeth amserol am gyflawniadau ac anghenion dysgwyr sy’n symud ymlaen i addysg bellach.  Dylai Llywodraeth Cymru weithio gydag ysgolion, Gyrfa Cymru ac awdurdodau lleol i ddatblygu system genedlaethol ar gyfer casglu data ar gyrchfannau gyrfa unigolion sy’n gadael y coleg. 

Nodiadau i Olygyddion:

Ynglyn â’r adroddiad

• Comisiynwyd adroddiad Estyn Gwasanaethau cymorth i ddysgwyr mewn colegau addysg bellach ar gyfer dysgwyr 16-19 oed gan Lywodraeth Cynulliad Cymru ac mae ar gael yn llawn yn http://www.estyn.llyw.cymru/adroddiadau-thematig

• Mae’r canfyddiadau a’r argymhellion yn yr adroddiad hwn yn defnyddio ymweliadau â’r sefydliadau canlynol:

  • Coleg Penybont, Pen-y-bont ar Ogwr

  • Coleg Sir Gâr, Sir Gaerfyrddin

  • Coleg Ceredigion, Ceredigion

  • Coleg Gwent, Casnewydd

  • Grwp Llandrillo Menai, Gwynedd

  • Coleg Merthyr Tudful, Merthyr Tudful

  • Coleg Penfro, Sir Benfro

  • Coleg Catholig Dewi Sant, Caerdydd

  • Coleg Gwyr Abertawe, Abertawe

  • Coleg Cambria, Sir y Fflint

  • Coleg y Cymoedd, Rhondda Cynon Taf

  • Grwp NPTC, Castell-nedd Port Talbot

Mae’r Gweinidog Addysg a Sgiliau, Huw Lewis, yn cynnig newid rheoliadau i alluogi Estyn i arolygu ysgolion a darparwyr eraill o leiaf unwaith bob saith mlynedd, yn hytrach nag unwaith bob chwe blynedd.  Byddai’r newid yn dod i rym o Fedi 2016 ac yn cael ei adolygu eto ar ôl cyfnod o saith mlynedd (un cylch o arolygiadau).  Bydd y newid yn cyflwyno mwy o hyblygrwydd i gynllunio arolygiadau a neilltuo adnoddau.

Dywed Meilyr Rowlands, y Prif Arolygydd: 

“Rwy’n croesawu’r hyblygrwydd y mae’r cynnig i gyfnod arolygu saith mlynedd yn ei roi i Estyn.  Bydd y cylch arolygu estynedig yn galluogi i ni fod yn fwy ymatebol i weithredu unrhyw newidiadau a allai ddeillio o’n hymgynghoriad diweddar ar arolygiadau.  Mae dadansoddiad cynnar o’r ymatebion yn dangos bod cefnogaeth ar gyfer dull mwy cymesur.  Rydym ni hefyd yn edrych ymlaen at gymryd rhan yn llawn mewn ffurfio’r cwricwlwm newydd.”

Mae’r adroddiad yn tynnu sylw at nifer o ysgolion rhagorol, ond mae ysgolion eraill yn methu dal i fyny â disgwyliadau cynyddol. 

Dywed y Prif Arolygydd Meilyr Rowlands,

“Mae gwahaniaeth mawr rhwng yr ysgolion gorau a’r rhai sy’n ei chael hi’n anodd. I gau’r bwlch gyda’r goreuon, mae angen i ysgolion barhau i ganolbwyntio ar y pethau sylfaenol, a hefyd edrych o’r newydd ar brofiadau addysgu a dysgu – beth sy’n cael ei addysgu, a sut mae’n cael ei addysgu a’i asesu. Mae angen i athrawon ac arweinwyr ddefnyddio’u dychymyg yn yr ystafell ddosbarth a chroesawu’r her i rannu a dysgu gan y goreuon. Mae llawer o’r ysgolion gorau mewn ardaloedd cymharol dlawd, felly nid yw amddifadedd economaidd yn rheswm dros safonau is.

 

“Dylai pob arweinydd ac athro ofyn iddyn nhw eu hunain a oes sylfeini cadarn gan eu hysgol a ph’un a ydynt yn gwbl barod ar gyfer newidiadau a heriau’r dyfodol yn addysg Cymru.  Yn fy Adroddiad Blynyddol, fe welant ddeuddeg cwestiwn i’w hystyried ynglŷn ag addysgu a dysgu, yn canolbwyntio ar feysydd yn amrywio o anghenion datblygu staff i asesu disgyblion.”

Mae’r Adroddiad Blynyddol yn tynnu sylw at ysgolion sy’n arwain y ffordd, yn enwedig y rheini sy’n paratoi’n llwyddiannus ar gyfer newidiadau a ddaw yn sgil y cwricwlwm newydd. Mae disgyblion 11-14 oed Ysgol yr Esgob Gore wedi ffynnu, diolch i’w gwaith arloesol yn ailddylunio model y cwricwlwm sy’n annog cymhwyso medrau o bynciau penodol i brosiectau ar draws themâu amrywiol.

Ysgol arall sydd wedi gweld buddion mynd i’r afael yn fentrus ag addysgu a dysgu yw Ysgol Gynradd Santes Gwladys Bargoed, sydd wedi defnyddio drama i gynnig cysylltiad emosiynol a deallusol i ddisgyblion yn yr ystafell ddosbarth. Law yn llaw â defnyddio llechi digidol i recordio gweithgareddau drama, mae’r dull hwn wedi gwella cyrhaeddiad, yn enwedig cyrhaeddiad bechgyn.

Dywed Meilyr Rowlands eto,

“Dylai darparu profiadau addysgu a dysgu a fydd yn sicrhau bod disgyblion yn ymddiddori’n llawn yn eu dysgu ac yn barod i fyw bywydau cyflawn fod wrth galon pob ysgol.”

Mae Adroddiad Blynyddol y Prif Arolygydd hefyd yn cynnwys trosolwg o’r holl arolygiadau o ddarparwyr addysg a hyfforddiant o flwyddyn academaidd 2014-15.  I fynd law yn llaw â’r adroddiad ar wefan Estyn, cynigir offeryn data newydd i’r rhai sy’n gweithio ym myd addysg sy’n gallu hidlo ac allforio’r holl ganfyddiadau arolygu sydd wedi’u cyhoeddi er 2010-11.

Nodiadau i Olygyddion:

Bydd yr adroddiad yn cael ei gyhoeddi yma: http://www.estyn.llyw.cymru/adroddiad-blynyddol

Mae’r wefan data yma: http://data.estyn.llyw.cymru

Astudiaethau achos arfer orau:

Abertawe
Bishop Gore Comprehensive
Ysgol Gyfun Gwyr

Bro Morgannwg
Romilly Community Primary School
Stanwell Comprehensive

Caerdydd
Rhiwbeina Primary
Howell’s School

Caerffili
St Gwladys Bargoed School

Ceredigion
Ysgol Uwchradd Aberteifi

Conwy
Ysgol Glan Gele

Powys
Gladestry C.I.W. School

Rhondda Cynon Taf
Ysgol Hen Felin

Sir Ddinbych
Pengwern College

Sir Gâr
Llanmiloe Primary
B-wbl

Torfaen
Crownbridge Special School

Wrecsam
Borras Park Infants School

Ynys Môn
Ysgol Y Graig

Canolfan Addysg ac Hyfforddiant Athrawon De Ddwyrain Cymru

Yno, gall athrawon, rhieni ac eraill â buddiant mewn addysg hidlo’r barnau a roddwyd i bob cwestiwn allweddol ac agwedd yn hawdd. Gallant gymharu ysgolion a darparwyr eraill, sectorau addysg ac awdurdodau lleol hefyd.

Meddai Meilyr Rowlands, y Prif Arolygydd:

“Rwy’n gobeithio bydd y wefan yn ddefnyddiol i arweinwyr ym myd addysg at ddiben eu dadansoddiadau eu hunain a’u hunanarfarnu, ac y byddant yn gallu hidlo, chwilio ac allfudo’r data sy’n berthnasol iddyn nhw. Bob blwyddyn, pan fydd yr Adroddiad Blynyddol yn cael ei gyhoeddi, caiff y wefan ei diweddaru i gynnwys y canfyddiadau o’r flwyddyn academaidd ddiweddaraf.”

Mae’r wefan hefyd yn cynnwys crynodebau o ymatebion i’r holl holiaduron i ddysgwyr a rhieni. 

http://data.estyn.llyw.cymru/

Yn 2013, rhoddodd Llywodraeth Cymru gontract tair blynedd i Teach First, sef elusen a sefydlwyd i hyfforddi graddedigion i fod yn athrawon mewn ysgolion mewn cymunedau incwm isel i beilota rhaglen hyfforddi i raddedigion yng Nghymru.  Mae adroddiad Estyn ‘Effaith y Rhaglen Hyfforddiant Ychwanegol i Raddedigion (Teach First) yng Nghymru’ yn arfarnu llwyddiant y rhaglen beilot.

Dywed Meilyr Rowlands, y Prif Arolygydd:

“Mae sicrhau bod athrawon Cymru yn y dyfodol yn meddu ar y medrau i addysgu, ennyn brwdfrydedd ac ysbrydoli ein pobl ifanc i lwyddo yn hanfodol i wella ein system addysg, felly mae’n bwysig ein bod yn adeiladu ar gryfderau rhaglen Teach First a nodwyd yn yr adroddiad hwn ac yn mynd i’r afael â’r gwendidau.”

Mae rhaglen Teach First wedi bod o fudd i hyfforddeion ac ysgolion fel ei gilydd ar y cyfan.  Mae’r rhan fwyaf o hyfforddeion yn llawn cymhelliant, yn dangos gwybodaeth bynciol dda ac yn cynllunio gwersi’n drylwyr.  Mae llawer ohonynt yn defnyddio strategaethau addysgu arloesol.  Yn ychwanegol, canfu’r rhan fwyaf o ysgolion fod hyfforddeion yn dod â syniadau newydd i’w gweithle, ac mewn rhai achosion, maent wedi herio arfer sefydledig.  Fodd bynnag, nid yw tua hanner y staff ysgol sy’n mentora hyfforddeion yn rhoi digon o adborth a her.  Yn ychwanegol, mae gormod o amrywioldeb ym mhrofiadau’r cyfranogwyr, yn enwedig yn ystod wythnosau cyntaf pwysig yr hyfforddiant. 

Yn ogystal â sicrhau bod darparwyr hyfforddiant i athrawon yn helpu hyfforddeion i ddatblygu’r ffordd fwyaf effeithiol o addysgu eu pwnc, mae Estyn yn argymell y dylai Llywodraeth Cymru ystyried sut i wella ansawdd mentora hyfforddeion mewn ysgolion, gan gynnwys beth yw’r ffordd orau o’u cefnogi’n effeithiol yn ystod eu hwythnosau cyntaf yn addysgu, a gwella casglu data ar effeithiolrwydd y rhaglenni hyfforddi. 

Mae’r adroddiad yn nodi, pan fydd cynnydd yn dda, bod ymrwymiad cryf gan aelodau etholedig ac uwch arweinwyr at ddatblygu addysg cyfrwng Cymraeg.  I’r gwrthwyneb, mewn rhai awdurdodau lleol lle na chaiff ei ystyried yn flaenoriaeth uchel a chyfrifoldeb swyddogion haen ganol yw cyflwyno, mae cynnydd yn erbyn targedau yn araf.  

Dywed Meilyr Rowlands, y Prif Arolygydd dros Addysg a Hyfforddiant yng Nghymru:                                   

“Mae’r flaenoriaeth y mae awdurdodau lleol unigol yn ei rhoi i ddatblygu addysg cyfrwng Cymraeg yn cyfrannu at anghysondeb wrth roi’r cynlluniau hyn ar waith ledled Cymru.  Yn gyffredinol, nid oes digon o bobl yn ymwybodol o’r cynlluniau i ddatblygu addysg cyfrwng Cymraeg yn eu hardal.”

Mwy o ganfyddiadau ac argymhellion

• Mae rhai awdurdodau lleol yn gwneud defnydd effeithiol o fforymau addysg cyfrwng Cymraeg wrth ddatblygu a monitro eu cynlluniau strategol, ond nid yw awdurdodau lleol eraill yn gwneud hynny.

• Nid oes gan awdurdodau eraill ddulliau systematig o fesur y galw am addysg cyfrwng Cymraeg ac mae darpariaeth ar ei hôl hi o ganlyniad.

• Rhai awdurdodau lleol yn unig sy’n ystyried bod cynyddu cyfran y dysgwyr sy’n astudio pynciau TGAU trwy gyfrwng y Gymraeg yn flaenoriaeth.Er bod 50% o awdurdodau lleol yn olrhain nifer y cyrsiau cyfrwng Cymraeg yng nghyfnod allweddol 4, prin yw’r rhai sy’n gosod targedau ar gyfer ysgolion i gynyddu nifer y disgyblion sy’n eu dilyn.

Yn ogystal â mynd i’r afael â’r diffygion hyn, mae’r adroddiad yn argymell y dylai awdurdodau lleol weithio’n agosach gydag ysgolion i:

• esbonio i ddisgyblion a rhieni beth yw manteision addysg a chyrsiau cyfrwng Cymraeg; a

• gosod targedau i gynyddu cyfran y disgyblion cyfnod allweddol 4 sy’n astudio Cymraeg fel mamiaith

Mae hefyd yn argymell y dylai Llywodraeth Cymru sicrhau bod:

• targedau cynlluniau lleol yn cyd-fynd â’r strategaeth addysg cyfrwng Cymraeg

• awdurdodau lleol yn ystyried cyflawni’r targedau hyn yn flaenoriaeth strategol; a

• bod gweithredu’r cynlluniau strategol yn cael ei fonitro’n drylwyr.

Nodiadau i Olygyddion:

Ynglŷn â’r adroddiad

Comisiynwyd adroddiad Estyn ‘Cynlluniau Strategol Cymraeg mewn Addysg Awdurdodau Lleol’ gan Lywodraeth Cynulliad Cymru.  Mae ar gael yn llawn yn https://www.estyn.gov.wales/thematic-reports

Mae’r adroddiad yn ystyried:

• effaith Cynlluniau Strategol Cymraeg mewn Addysg (CSCAau) ar wella cynllunio ar gyfer addysg cyfrwng Cymraeg

• y dylanwad y maent wedi ei gael o ran ysgogi a chefnogi camau gweithredu i godi safonau Cymraeg a Chymraeg ail iaith

• i ba raddau y mae cyfrifoldeb statudol awdurdodau lleol o ran llunio CSCAau yn caniatáu ar gyfer cydweithredu â gwasanaethau gwella ysgolion consortia rhanbarthol, a chael cymorth ganddynt

Bu arolygwyr yn casglu tystiolaeth o:

• ymweliadau ymchwil â sampl o 8 awdurdod lleol: dau ym mhob rhanbarth consortiwm

• dadansoddiad o CSCAau pob un o’r 22 awdurdod lleol

• craffu ar ddogfennau cysylltiedig eraill

• dadansoddiad o ddata a ddefnyddir i fesur deilliannau CSCA

• safbwyntiau rhanddeiliaid penodol; sampl o rieni, grŵp ffocws penaethiaid

• dadansoddiad o adolygiadau thematig cysylltiedig Estyn