Mae’r adroddiad ‘Gweithredu’r fframwaith gyrfaoedd a’r byd gwaith mewn ysgolion uwchradd’ yn bwrw golwg ar y graddau y mae ysgolion yn cyflwyno’r fframwaith statudol y bwriedir iddo helpu i baratoi pobl ifanc ar gyfer eu bywyd gwaith.  Canfu arolygwyr fod lefel yr amser mewn gwersi a’r dulliau o roi cyngor ar yrfaoedd a phrofiad o fyd gwaith i ddisgyblion yn amrywio’n ormodol rhwng ysgolion.  Er bod yr amser mae ysgolion yn ei neilltuo i weithgareddau gyrfaoedd a gwaith wedi cynyddu ar gyfartaledd, mewn sawl achos, mae’r ddarpariaeth hon bellach yn cael ei chynllunio yn ôl gofynion Cymhwyster Bagloriaeth Cymru yn hytrach na’r fframwaith Gyrfaoedd a’r Byd Gwaith.

Meddai Meilyr Rowlands, Prif Arolygydd,

“Mae adroddiad heddiw yn amlygu nad yw pob disgybl yn cael yr un lefel o gymorth i’w helpu i wneud penderfyniadau pwysig am eu haddysg a’u gyrfa yn y dyfodol.
 

“Mae angen i bob ysgol sicrhau bod eu holl ddisgyblion yn cael cymorth llawn wrth wneud y penderfyniadau hyn.  Dylai’r ystod lawn o opsiynau ôl-16 gael eu cynnig iddynt, dylent gael cynnig profiad gwaith perthnasol a dylent gael cyfweliad i drafod eu gyrfa.”

Hefyd, mae’r adroddiad yn dweud bod angen i ysgolion arfarnu pa mor dda y maent yn cynorthwyo disgyblion â chynllunio ar gyfer eu dyfodol.  Mae angen i arweinwyr sicrhau bod staff wedi’u hyfforddi’n dda a’u bod yn gwneud defnydd gwell o wybodaeth i fonitro cyflawniad er mwyn helpu i gynllunio gwelliant.

Mae argymhellion pellach wedi’u hamlinellu yn yr adroddiad i ysgolion, awdurdodau a chonsortia, a Llywodraeth Cymru, gan gynnwys cynyddu cysylltiad llywodraethwyr, yn ogystal ag adolygu fframwaith y llywodraeth er mwyn adlewyrchu egwyddorion y cwricwlwm newydd.

-DIWEDD-

Ynglŷn â’r adroddiad

• Adroddiadau blaenorol:
  • Gwasanaethau cymorth dysgwyr i ddisgyblion 14 – 16 oed – Mai 2014
  • Penderfyniadau gwybodus: Gweithredu’r fframwaith Gyrfaoedd a’r Byd Gwaith – Hydref 2012
• Fe wnaeth sail dystiolaeth yr adroddiad hwn gynnwys tystiolaeth o adroddiadau arolygu 156 o ysgolion uwchradd, holiaduron gan 21 ysgol uwchradd, cyfweliadau dros y ffôn â naw ysgol a phum arolygiad yn canolbwyntio’n benodol ar yrfaoedd a’r byd gwaith.

Gyda chefnogaeth 16 sefydliad, gan gynnwys Estyn, Llywodraeth Cymru, consortia rhanbarthol ac undebau, mae’r adnoddau yn cydnabod ar y cyd y baich y gall y gweithlu addysg ei deimlo. Mae poster i ystafell y staff a chanllaw poced yn amlygu beth ddylai ac na ddylai athrawon ei wneud wrth gynllunio gwersi, marcio ac asesu, a chasglu data, yn ogystal ag egluro disgwyliadau Estyn.

Wrth siarad yn Ysgol Gynradd Palmerston, y Barri, meddai’r Ysgrifennydd Addysg, Kirsty Williams:

“Rydym yn benderfynol o roi mwy o amser i athrawon wneud beth maen nhw’n ei wneud orau: cynllunio ac addysgu’r gwersi gorau posibl i’w disgyblion.

“Yn rhy aml, rwy’n clywed sut mae athrawon yn teimlo’u bod yn cael eu rhwystro gan ofynion ‘ticio blychau’ nad ydynt yn canolbwyntio ar godi safonau yn ein hystafelloedd dosbarth.  Mae angen i ni gywiro ambell gamsyniad am yr hyn sy’n ofynnol i athrawon ei wneud a bod yn hollol glir yn ein harweiniad.

“Mae lleihau biwrocratiaeth ddiangen a galluogi athrawon i dreulio mwy o amser yn cefnogi dysgu disgyblion yn flaenoriaeth i’r llywodraeth hon.  Rydym am wneud yn siŵr bod gwaith marcio, cynllunio ac asesu gan athrawon yn effeithiol ac yn gymesur.

“Bydd y canllaw newydd hwn, a ddatblygwyd gydag amrywiaeth o bartneriaid, yn helpu athrawon i fwrw ymlaen ag addysgu fel y gallwn barhau i godi safonau.”

Dywed Meilyr Rowlands, y Prif Arolygydd

“Mae baich gwaith athrawon yn fater y mae Estyn yn ei gymryd o ddifrif a’m gobaith yw y bydd y canllaw hwn yn helpu i egluro disgwyliadau a helpu athrawon i hoelio’u hamser a’u hymdrechion ar yr hyn sydd bwysicaf – addysgu a dysgu.”

Anfonir y canllaw poced at bob athro cofrestredig yng Nghymru a bydd pob ysgol yn cael poster ar gyfer ystafell y staff.  Hefyd, byddant ar gael ar-lein yn https://www.estyn.llyw.cymru/arfer-orau/lleihau-baich-gwaith-athrawon-phenaethiaid

Nodiadau i Olygyddion:

Datblygwyd yr adnoddau ar y cyd gan:

• Lywodraeth Cymru
• Estyn
• CSC
• EAS
• ERW
• GwE
• Cyngor y Gweithlu Addysg
• National Education Union 
• NASUWT
• NAHT Cymru
• UNISON Cymru / Wales
• UCAC
• Cymdeithas Cyfarwyddwyr Addysg Cymru
• Voice Cymru
• ASCL
• Esgobaethau – Yr Eglwys yng Nghymru

Mae’r adroddiad, sef ‘Gwyddoniaeth yng nghyfnod allweddol 3 a chyfnod allweddol 4’, yn argymell y dylai ysgolion uwchradd ddarparu gweithgareddau heriol ac ysgogol ym mhob gwers wyddoniaeth i wella safonau.

Dywed Meilyr Rowlands, y Prif Arolygydd:

“Yn y gwersi gwyddoniaeth gorau, mae athrawon yn meddu ar wybodaeth bynciol gref ac maen nhw’n datblygu dealltwriaeth disgyblion gydag ystod o weithgareddau diddorol.  Maen nhw’n esbonio cysyniadau’n glir, yn darparu gwaith ymarferol wedi’i gynllunio’n dda, yn gwneud defnydd da o TGCh, ac mae ganddyn nhw ddisgwyliadau uchel.”

Mae un o’r astudiaethau achos yn yr adroddiad yn amlygu’r ffordd y mae Ysgol Gyfun Bryngwyn yn cyflwyno gwers yng nghyfnod allweddol 4 ar y broses gemegol ar gyfer cynhyrchu ammonia.  Ymgymerodd y disgyblion ag amrywiaeth o dasgau yn seiliedig ar ymarfer labelu graffiau a thrafodaeth dosbarth cyfan a gynigiodd her ysgogol a oedd yn cynnwys rhesymu cymhleth.

Yn ôl yr adroddiad, dylai ysgolion sicrhau hefyd fod hunanarfarniadau adrannau gwyddoniaeth yn drylwyr ac yn seiliedig ar ystod o dystiolaeth ar safonau ac addysgu sy’n benodol i bwnc.  Mae’r adroddiad yn cynnwys 14 cwestiwn ar safonau, darpariaeth ac arweinyddiaeth i ysgolion eu hystyried fel rhan o’u hunanarfarniad.

Canfu’r adroddiad hefyd, er bod ysgolion yn ymwybodol o ddatblygiadau’r cwricwlwm newydd yn dilyn cyhoeddi adolygiad ‘Dyfodol Llwyddiannus’, mai ychydig iawn o ysgolion sydd wedi dechrau ystyried argymhellion yr adolygiad.  Mae’r adroddiad yn argymell y dylai ysgolion arfarnu eu cwricwlwm gwyddoniaeth i baratoi ar gyfer datblygiadau’r cwricwlwm yn y dyfodol.

Mae’r adroddiad hefyd yn argymell y dylai awdurdodau lleol a chonsortia rhanbarthol ddarparu mwy o gymorth sy’n benodol i bwnc ar gyfer athrawon gwyddoniaeth ar wella addysgu ac asesu a hwyluso rhannu arfer dda.  Dylai Llywodraeth Cymru ymgyrchu i ddenu mwy o raddedigion gwyddoniaeth i addysgu yng Nghymru gan nad yw nifer yr athrawon gwyddoniaeth ôl-raddedig sy’n cael eu hyfforddi wedi bodloni targedau cenedlaethol dros sawl blwyddyn.

Nodiadau i Olygyddion:

Mae canfyddiadau ac argymhellion yn yr adroddiad hwn yn defnyddio:

• data o asesiadau athrawon ar ddiwedd cyfnod allweddol 3 a deilliannau arholiadau ar ddiwedd cyfnod allweddol 4
• ymweliadau â 20 darparwr, gan gynnwys ysgolion uwchradd ac ysgolion pob oed

Dewiswyd ysgolion ar ôl dadansoddi data, ystyried canfyddiadau arolygiadau ac adborth gan AEM.  Barnwyd bod mwyafrif yr ysgolion yr ymwelwyd â nhw yn dda neu’n rhagorol ar gyfer safonau mewn arolygiadau craidd er 2010.  Fel arall, mae’r sampl mor amrywiol ag y bo modd, ac wedi’i seilio ar nifer gymesur o ysgolion cyfrwng Saesneg a chyfrwng Cymraeg, lleoliad daearyddol a ffactorau economaidd gymdeithasol.  Mae’r sampl yn cynnwys nifer fach o ysgolion arloesi’r cwricwlwm hefyd. 

Roedd yr ymweliadau’n cynnwys:

• cyfweliadau ag uwch arweinwyr, arweinwyr pwnc a disgyblion
• arsylwi dwy wers i arfarnu safonau ac ansawdd yr addysgu yn y ddau gyfnod allweddol
• cyfweliadau â disgyblion i gynnwys craffu ar eu gwaith gwyddoniaeth a chasglu eu safbwyntiau ar y ddarpariaeth a’r dewisiadau sydd ar gael yn yr ysgol  
• craffu ar ddogfennau ysgol cyn ymweliad, gan gynnwys adroddiadau a chynlluniau gwella diweddaraf ysgolion ac adrannau gwyddoniaeth

Cyfwelwyd â phob swyddog pwnc gwyddoniaeth consortiwm rhanbarthol yn unigol.  Hefyd, ystyriwyd data ar gyfer recriwtio athrawon gwyddoniaeth ac o sefydliadau addysg a hyfforddiant cychwynnol i athrawon.

Mae astudiaethau achos o’r sefydliadau canlynol wedi eu cynnwys yn yr adroddiad:

• Ysgol Gyfun Cymer Rhondda, Porth
• Ysgol Gyfun Bryngwyn, Llanelli
• Ysgol John Bright, Llandudno
• Ysgol Uwchradd Yr Eglwys Newydd, Caerdydd
• Consortiwm rhanbarthol ERW

Ymwelodd arolygwyr ag ysgolion cynradd ac uwchradd y nodwyd bod ganddynt gryfderau o ran y ffordd y maent yn cyflwyno daearyddiaeth a hanes.  Mae adroddiad Estyn, ‘Arfer dda yn y dyniaethau’ yn edrych ar y safonau, y ddarpariaeth a’r arweinyddiaeth yn y pynciau hyn yng nghyfnodau allweddol 2, 3 a 4, yn ogystal ag amlygu astudiaethau achos i athrawon eu defnyddio. 

Dywed Meilyr Rowlands, y Prif Arolygydd,

“Mae arfer dda sydd wedi cael ei nodi yn yr adroddiad hwn yn cynnwys arweinwyr ysgol sy’n deall rôl y dyniaethau mewn cwricwlwm cytbwys, ac athrawon sy’n cyfuno datblygu gwybodaeth a medrau pynciol yn fedrus, yn defnyddio ystod eang o adnoddau, ac yn gwneud defnydd effeithiol o’r ardal leol.”

Canfu’r adroddiad fod cynllunio ar gyfer dilyniant yn y dyniaethau o’r Cyfnod Sylfaen i gyfnod allweddol 2 wedi’i ddatblygu’n dda.  Fodd bynnag, mae cynllunio ar gyfer dilyniant o gyfnod allweddol 2 i gyfnod allweddol 3 yn wannach.  Y rheswm am hyn yw bod trefniadau pontio’r cwricwlwm rhwng ysgolion cynradd ac uwchradd yn canolbwyntio amlaf ar y pynciau craidd  yn hytrach nag ar hanes a daearyddiaeth, a gall hyn olygu bod disgyblion yn ailadrodd gwaith ar lefel debyg.

Mae’r adroddiad yn cynnwys saith astudiaeth achos, gan gynnwys Ysgol Gynradd Rhiwbeina yng Nghaerdydd ble mae disgyblion yn cael profi byd faciwîs trwy chwarae rôl a mynd ar daith mewn trên i neuadd eglwys leol er mwyn cael llety.  Mae aelodau o’r gymuned leol a oedd yn faciwîs yn rhannu eu profiadau gyda disgyblion hefyd.

Canfu arolygwyr hefyd fod gan y dyniaethau ran bwysig o ran rhoi’r ddealltwriaeth, y medrau, y gwerthoedd a’r agweddau i ddysgwyr gymryd rhan yn y gymdeithas amrywiol yng Nghymru.  Dylai’r arfer dda a rennir yn yr adroddiad hwn gael ei defnyddio gan ysgolion i fyfyrio ar eu harfer eu hunain er mwyn iddynt allu paratoi eu disgyblion yn well ar gyfer bywyd fel dinasyddion byd-eang. 

Mae’r adroddiad yn argymell y dylai ysgolion sicrhau bod profiadau dysgu disgyblion yn y dyniaethau yn amrywiol, yn ddiddorol, yn ddilyniadol ac yn heriol, yn enwedig yng nghyfnod allweddol 4.  Dylai ysgolion fonitro’r cynnydd a wna disgyblion yn y dyniaethau yn agosach ac arfarnu eu cwricwlwm dyniaethau i baratoi ar gyfer datblygiadau’r cwricwlwm yn y dyfodol.

Dylai awdurdodau lleol a chonsortia rhanbarthol ddarparu cyfleoedd dysgu proffesiynol gwell ar gyfer athrawon y dyniaethau, a dylai Llywodraeth Cymru sicrhau bod rhaglenni hyfforddiant cychwynnol i athrawon yn sicrhau bod gan athrawon newydd y medrau sydd eu hangen i addysgu’r dyniaethau yn llwyddiannus, ac ymateb i newidiadau i’r cwricwlwm yn y dyfodol. 

Nodiadau i Olygyddion:

Ynglŷn â’r adroddiad

Mae’r canfyddiadau a’r argymhellion yn yr adroddiad hwn yn defnyddio ymweliadau ag 19 o ysgolion.  Nodwyd bod arfer arloesol o ran cynllunio’r cwricwlwm a/neu ddeilliannau cryf yn y dyniaethau yn yr ysgolion a ddewiswyd ar gyfer ymweliadau.  Wrth ymweld â’r ysgolion hyn, bu arolygwyr:

• yn arsylwi gwersi’r dyniaethau yng nghyfnodau allweddol 2, 3 neu 4
• yn cynnal trafodaethau ag arweinwyr canol ac uwch arweinwyr
• yn cyfarfod â grwpiau o ddisgyblion gyda’u gwaith
• yn adolygu cynlluniau’r cwricwlwm a dogfennau’r ysgol

Mae astudiaethau achos o’r sefydliadau canlynol wedi eu cynnwys yn yr adroddiad:

• Ysgol yr Esgob Gore, Abertawe
• Ysgol Gymunedol Cefn Hengoed, Abertawe
• Ysgol Uwchradd Elfed, Sir y Fflint
• Ysgol Gynradd Garnteg, Torfaen
• Ysgol Gynradd Rhiwbeina, Caerdydd
• Ysgol Gynradd Cae Top, Gwynedd
• Ysgol Gynradd Llanllechid, Gwynedd

Cydnabu’r gwobrau’r 34 o ysgolion, colegau a lleoliadau eraill y barnwyd bod un o’r barnau cyffredinol ar gyfer eu perfformiad presennol a’u rhagolygon gwella, neu’r ddwy ohonynt, yn rhagorol mewn tri maes arolygu neu fwy yn ystod blwyddyn academaidd 2016-2017.

Dywed Meilyr Rowlands,

“Bydd dathlu rhagoriaeth yn ein system addysg a chydnabod sut cafodd y rhagoriaeth honno ei chyflawni yn helpu i ysbrydoli ac annog gwelliant ledled Cymru.  Mae gwobrau Estyn yn canmol gwaith caled ac ymroddiad, gan amlygu strategaethau sy’n arwain at lwyddiant.  Rwy’n argymell i bob darparwr addysg a hyfforddiant ymweld â’n gwefan i archwilio astudiaethau achos sy’n disgrifio rhagoriaeth gan y 34 ysgol a darparwr addysg arall a gyflawnodd ragoriaeth yn ystod arolygiadau 2016-2017.”

Pen-y-Bont ar Ogwr
Bryntirion Comprehensive School
Ysgol Cynwyd Sant

Caerffili
Hendredenny Park Primary School

Caerdydd
Fitzalan High School
Ysgol Pencae

Sir Gaerfyrddin
Ysgol Bryngwyn School
Heol Goffa School
Ysgol Glan-Y-Môr School
Ysgol Gynradd Bynea
Ysgol Gynradd Parcyrhun
Ysgol Gynradd Saron

Ceredigion
Gogerddan Childcare
Ysgol Comins Coch
Ysgol Gymraeg Aberystwyth

Sir y Fflint
Ysgol Pen Coch Special School

Gwynedd
Ysgol Bodfeurig
Ysgol Gynradd Bontnewydd
Ysgol Gynradd Talysarn

Merthyr Tudfil
Greenfield Special School

Sir Fynwy
Llandogo Early Years

Castell-nedd Port Talbot
Dŵr-y-Felin Comprehensive School

Casnewydd
Rougemont School
Ysgol Gymraeg Casnewydd

Sir Benfro
Pembroke Dock CP School

Rhondda Cynon Taf
Ton Pentre Infants School
Y Pant Comprehensive School
Ysgol Ty Coch

Abertawe
Llanrhidian Primary School
Oakleigh House

Bro Morgannwg
Llansannor C.I.W. Primary School
Palmerston Primary School
United World College of the Atlantic Ltd

Colegau addysg bellach
Grŵp Llandrillo Menai
Coleg Sir Benfro

Dywed Meilyr Rowlands, y Prif Arolygydd, “Un o gryfderau arwyddocaol addysg yng Nghymru yw ethos ac egwyddorion y cyfnod sylfaen. Yn ganolog i’w lwyddiant y mae cynllunio gofalus gan ymarferwyr fel bod yr amgylchedd dysgu yn adlewyrchu diddordebau disgyblion a’u cam datblygu, fel y gallant ddatblygu ac ymarfer eu medrau.
“Mae canllaw a ffilm heddiw yn dod â’r ffordd y dylai ysgolion ledled Cymru fod yn darparu’r cyfnod sylfaen yn fyw.  O chwarae rôl paratoadau ar gyfer dathliadau pen-blwydd y Frenhines i redeg becws dros dro, mae syniadau lu i ysbrydoli pawb sy’n gweithio yn y cyfnod sylfaen i helpu gwella’r ddarpariaeth a’r deilliannau ar gyfer plant.”

Dywed y Prif Arolygydd Meilyr Rowlands, “Wrth edrych yn ôl dros y cylch saith mlynedd diwethaf o arolygiadau, bu symud tuag at fwy o gydweithio mewn addysg yng Nghymru. Mae’n amlwg o’n harolygiadau o dros 2,700 o ysgolion, lleoliadau nas cynhelir, colegau a sefydliadau addysg a hyfforddiant eraill, bod yna ddigon o ragoriaeth ledled addysg yng Nghymru i gefnogi gwelliant a helpu lleihau amrywiant. 
 
“Mae’r ysbryd hwn o gydweithredu yn fwyaf amlwg yn y ffordd y mae’r cwricwlwm newydd yn cael ei ddatblygu gyda’r proffesiwn addysgu a sut mae ysgolion eu hunain yn dechrau datblygu arferion addysgu a dysgu arloesol.  Mae consortia o awdurdodau lleol yn gweithio gyda’i gilydd ac ysgolion i gynorthwyo’i gilydd i wella medrau proffesiynol athrawon.” 

• Mae canfyddiadau arolygu eleni yn debyg ar y cyfan i ganfyddiadau ar gyfer y saith mlynedd diwethaf yn gyffredinol.  Mae saith o bob deg ysgol gynradd a arolygwyd eleni yn dda neu’n rhagorol, sy’n debyg i’r llynedd, tra bod hanner yr ysgolion uwchradd a arolygwyd yn dda neu’n rhagorol, sef fymryn yn well na’r llynedd
• Mae llawer o gryfderau mewn lleoliadau meithrin, ysgolion arbennig a gynhelir ac mewn colegau addysg bellach, lle mae ansawdd yr addysg a ddarperir yn dda neu’n well yn y rhan fwyaf o achosion. Mae amrywiant o fewn a rhwng darparwyr yn parhau’n her yn y rhan fwyaf o sectorau eraill. 
• Mae’r ysgolion sydd fwyaf llwyddiannus o ran codi safonau ar gyfer eu holl ddisgyblion ac i gau’r bwlch mewn perfformiad disgyblion sy’n gymwys i dderbyn prydau ysgol am ddim o gymharu â’u cyfoedion, yn annog mwy o ymgysylltiad â rhieni a’r gymuned, ac yn creu diwylliant lle caiff addysg ei pharchu a’i gwerthfawrogi.
• Yn y chwarter o ysgolion sy’n cyflwyno’r Cyfnod Sylfaen yn dda, mae disgyblion yn gwneud cynnydd da, yn dod yn ddysgwyr hyderus, ac wedi’u paratoi’n dda ar gyfer dysgu yn y dyfodol. Ond mae llawer o ysgolion yn dal i ddibynnu ar ddulliau addysgu mwy traddodiadol, yn enwedig ar gyfer plant 5 i 7 oed.
• Wrth i’r system atebolrwydd ysgolion uwchradd gael ei chysylltu’n gynyddol â chanlyniadau arholiadau, canolbwyntiodd rhai ysgolion yn ormodol ar dechneg arholiadau yn hytrach nag ar ddarparu addysg eang.  Mae’r ysgolion gorau yn datblygu gwybodaeth, medrau ac agweddau dysgwyr at ddysgu wrth gipio’u diddordeb drwy brofiadau dysgu difyr. 
• Mae uno colegau addysg bellach wedi arwain at nifer lai o ddarparwyr mawr.  Mae timau arwain newydd y sefydliadau hyn wedi goruchwylio darpariaeth well yn y sector hwn dros y saith mlynedd diwethaf.

Mae adroddiad Estyn, ‘Cynorthwyo disgyblion mwy abl a thalentog’ yn amlinellu’r modd y mae addysgu hynod effeithiol, partneriaethau allanol cryf a chyfleoedd i ddisgyblion ddysgu’n annibynnol yn galluogi ysgolion i ymestyn eu disgyblion mwy abl a thalentog yn llwyddiannus.

Dywed Meilyr Rowlands, Prif Arolygydd,

Mae disgyblion ym mhob ysgol yng Nghymru sydd â galluoedd neu fedrau academaidd eithriadol o dda. Gallai rhai disgyblion ddangos dawn mewn meysydd fel celf, cerddoriaeth, drama neu chwaraeon, tra gallai disgyblion eraill ddangos medrau arwain, gwaith tîm neu entrepreneuraidd rhagorol. Rhaid i ysgolion ddarparu cyfleoedd estynedig ar draws y cwricwlwm i’r disgyblion mwy abl a thalentog hyn gyflawni eu llawn botensial.

Mae adroddiad heddiw yn defnyddio astudiaethau achos i arddangos dulliau arloesol o ysgogi a herio meddyliau ifanc o bob gallu.
 

Mae’r adroddiad yn amlygu Ysgol y Preseli a ddefnyddiodd arweiniad gan y Gymdeithas Genedlaethol ar gyfer Plant Abl mewn Addysg i ddatblygu dull cyson ar draws yr ysgol o fodloni anghenion ei disgyblion mwy abl a thalentog. Mae creu rhaglen mentora disgyblion ar gyfer disgyblion mwy abl yng nghyfnod allweddol 3 yn eu cynorthwyo i ddatblygu eu medrau cymdeithasol ac academaidd. Mae’r dull hwn wedi cael effaith gref ar ddeilliannau disgyblion ers ei gyflwyno yn 2013.

Yn ogystal â nodi arfer effeithiol ac arloesol, mae’r adroddiad hefyd yn amlinellu rôl bosibl awdurdodau lleol a chonsortia rhanbarthol o ran darparu hyfforddiant ac arweiniad addas i alluogi ysgolion i fodloni anghenion disgyblion mwy abl a thalentog.

Astudiaethau achos

• Evenlode Primary School, Bro Morgannwg
• Langstone Primary School, Casnewydd
• Treorchy Comprehensive School, Rhondda Cynon Taf
• St Joseph’s RC High School, Casnewydd
• Ysgol y Preseli, Sir Benfro
• Llandrillo yn Rhos Primary School, Conwy

Mae adroddiad Estyn, ‘Defnydd effeithiol o symudiadau rheoledig gan awdurdodau lleol ac ysgolion’, yn archwilio trosglwyddo disgyblion a allai fod ag anawsterau emosiynol ac ymddygiadol ac sydd mewn perygl o gael eu gwahardd yn barhaol, yn peryglu lles pobl eraill, neu’n gwrthod mynd i’r ysgol.  Mae astudiaethau achos effeithiol wedi eu cynnwys yn yr adroddiad i annog awdurdodau lleol ac ysgolion i fyfyrio ar eu harferion presennol.

Dywed Meilyr Rowlands, Prif Arolygydd,

Mae rheoli symudiad disgybl i roi cynnig ar ysgol newydd i gael dechrau newydd yn gallu cynnig dewis arall realistig yn lle gwahardd y disgybl yn barhaol ac yn dileu’r defnydd o waharddiadau answyddogol fel ffordd o reoli ymddygiad heriol.  Mewn ysgolion effeithiol, caiff symudiad rheoledig ei gynnig fel cymorth cynnar i sicrhau bod disgyblion yn cael y cyfle gorau i lwyddo, a phan fydd yn briodol, gallan nhw ddychwelyd i’w hysgol gartref. 

Mae rheoli’r symudiadau hyn yn ofalus yn her i fwyafrif yr ysgol, ac un o argymhellion yr adroddiad heddiw yw cryfhau’r arweiniad i fynd i’r afael ag anghysondebau mewn arfer ledled Cymru.

Mae’r adroddiad yn amlygu ysgol uwchradd Coedcae yn Sir Gaerfyrddin sydd wedi cryfhau ei darpariaeth i ddysgwyr agored i niwed, fel bod mwy o ddisgyblion yn gallu cynnal eu lle heb fod angen symud i ysgol arall.  Trwy oresgyn cyfyngiadau ariannol, cyflwyno polisïau newydd a hyfforddi staff, mae’r ysgol yn sicrhau bod unrhyw blentyn a oedd yn dechrau dangos arwyddion emosiynol neu ymddygiadol yn gallu manteisio’n brydlon ar gymorth personol.  Mae’r ysgol wedi gweld gostyngiad nodedig yn nifer y gwaharddiadau am gyfnod penodol ac yn nifer y ceisiadau am symudiadau rheoledig a wneir i’r awdurdod lleol.  Mae ei hethos cynhwysol wedi cael effaith gadarnhaol ar les a phresenoldeb disgyblion hefyd.

Mae arferion monitro ac olrhain presennol yn golygu nad oes data cenedlaethol am nifer y disgyblion sy’n destun symudiad rheoledig.  Mae arolygwyr Estyn yn argymell y dylai Llywodraeth Cymru gasglu’r data hwn, yn ogystal â chryfhau’r arweiniad ar gyfer ysgolion a’r hawliau cyfreithiol ar gyfer disgyblion sy’n destun symudiad rheoledig, fel eu bod yn cyd-fynd â’r hyn a geir ar gyfer disgyblion sy’n cael eu gwahardd yn barhaol.  Mae’r 12 argymhelliad yn yr adroddiad hefyd yn amlinellu camau ar gyfer awdurdodau lleol ac ysgolion sy’n anelu at wella’r profiad a’r cymorth ar gyfer disgyblion sy’n symud ysgolion, a’u teuluoedd.

Ynglŷn â’r adroddiad

• Comisiynwyd adroddiad Estyn ‘Symudiadau rheoledig: Defnydd effeithiol o symudiadau rheoledig gan awdurdodau lleol ac ysgolion’  gan Lywodraeth Cymru ac mae ar gael yn llawn yn https://www.estyn.llyw.cymru/adroddiadau-thematig/chwilio
• Ymwelodd arolygwyr ag 8 awdurdod lleol, 8 ysgol a 7 Uned Cyfeirio Disgyblion fel rhan o’r adroddiad.  Buont yn cyfweld â staff, yn cyfarfod â disgyblion ac yn adolygu dogfennau.
• Yn 2015-2016, roedd 109 o waharddiadau parhaol o ysgolion a gynhelir ac UCDau yng Nghymru.  Nid yw’r gyfradd hon wedi newid mewn 5 mlynedd.
• Mae cyfradd y gwaharddiadau parhaol wedi disgyn yn sylweddol ers cyrraedd ei huchafbwynt yn 2004-2005, sef 465.  Mae hyn yn rhannol o ganlyniad i gyflwyno ystod o arferion symudiadau rheoledig.
• Cyfeiriadau pellach:
  • Arolwg o’r trefniadau ar gyfer rheoli lles ac ymddygiad disgyblion mewn unedau cyfeirio disgyblion (Estyn, 2012)
  • Presenoldeb mewn ysgolion uwchradd (Estyn, 2014)
  • Arfer effeithiol o ran gwella presenoldeb mewn ysgolion cynradd (Estyn, 2015a)
  • Addysg heblaw yn yr ysgol: arolwg arfer dda (Estyn, 2015b)
  • Addysg heblaw yn yr ysgol (Estyn, 2016)

Cyhoeddwyd adroddiad heddiw, ‘Cymraeg yng nghyfnod allweddol 2 a chyfnod allweddol 3 mewn ysgolion cyfrwng Cymraeg neu ddwyieithog’, er mwyn helpu cefnogi datblygiad cwricwlwm newydd i Gymru a’r flaenoriaeth genedlaethol, sef cynyddu nifer y siaradwyr Cymraeg a’r nifer sy’n defnyddio’r iaith yn eu bywyd bob dydd. 

Meddai Meilyr Rowlands, y Prif Arolygydd,

“Mae gwella dysgu ac addysgu’r Gymraeg i bob dysgwr yn ganolog i ddatblygu Cymru fel cenedl ddwyieithog.  Mae gan y rhan fwyaf o’r penaethiaid yn ein hysgolion cyfrwng Cymraeg a dwyieithog weledigaeth glir i bob disgybl wneud y cynnydd gorau posibl wrth ddatblygu’u medrau Cymraeg a meithrin ymdeimlad cryf o hunaniaeth Gymreig.

“Rydym wedi gweld enghreifftiau lle mae cyrsiau trochi wedi cael effaith go iawn ar ddatblygu medrau gwrando a siarad, a chodi safonau.  Mae’r astudiaethau achos arfer dda yn yr adroddiad hwn yn amlygu strategaethau y gall ysgolion ac awdurdodau eraill eu modelu.”

Yn awdurdod lleol Gwynedd, darganfu arolygwyr fod 5 canolfan iaith y sir yn cynnig sylfaen gadarn i ddisgyblion sydd heb unrhyw gymhwysedd neu fawr ddim cymhwysedd blaenorol yn yr iaith, ddysgu’n ddwyieithog.  Mae staff yn y canolfannau hyn yn defnyddio dulliau hynod effeithiol i addysgu iaith, gan bwysleisio pwysigrwydd medrau gwrando a siarad.  Yn yr un modd, yn Ysgol Glan Clwyd, mae rhai disgyblion ym Mlwyddyn 6 yn dewis symud o addysg cyfrwng Saesneg ac yn dysgu bron pob pwnc trwy gyfrwng y Gymraeg mewn dosbarth trochi ym Mlynyddoedd 7 ac 8.

Mae Estyn yn argymell bod ysgolion yn canolbwyntio ar ddatblygu medrau llefaredd disgyblion er mwyn helpu i ddatblygu medrau eraill, yn enwedig ysgrifennu.  Mae argymhellion eraill yn amlygu ffyrdd y gall awdurdodau lleol a chonsortia rhanbarthol gefnogi datblygiad y Gymraeg yn well.  Yn ogystal, mae’r adroddiad yn cynnwys cwestiynau i ysgolion eu hystyried fel rhan o’u hunanarfarnu, gan gynnwys cwestiynau am gyfleoedd i ddisgyblion ddatblygu’u medrau Cymraeg y tu allan i wersi Cymraeg ac ethos yr ysgol o ran hyrwyddo’r Gymraeg a diwylliant Cymru.